Johan Braeckman
over bijgeloof en geneeskunde...

Bijgeloof en geneeskunde.

Hoe ziet deze boeiende, afwisselende en prikkelende dag eruit?

Johan Braeckman zal op deze studiedag op de hem zo kenmerkende onderhoudende wijze uitleggen en toelichten waarom bijgeloof ook in de geneeskunde op de loer ligt. Hierbij wordt gedurende de dag uw eigen bijgelovigheid op illustratieve, vermakelijke maar ook zeer confronterende wijze op de proef wordt gesteld door de beroemde Vlaamse mentalist Gili. Hij weet zijn vijf zintuigen zó goed gebruiken dat het lijkt alsof hij een zesde zintuig heeft. U zult zien hoe moeilijk het kan zijn om te onderscheiden wat medisch en wat magisch is ... Verbaas u over het alom aanwezige bijgeloof in uw vak, niet alleen bij patiënten, maar ook bij beroepsgenoten.
En vooral: leer uw eigen valkuilen kennen!

Een dag gevuld met voorbeelden en uitleg over:

  • het leggen van foute causale relaties
  • het zien van valse patronen
  • magisch denken
  • de kracht van suggestie
  • sjamanisme en bezweringen
  • het placebo- en nocebo-effect
  • essentialistisch denken….
Dit alles geïllustreerd met voorbeelden uit de (geschiedenis van) de geneeskunde & antropologisch-medische studies.
Bekijk hier het complete programma.

Absurde middeltjes en opvattingen
Johan Braeckman legt uit hoe het kan dat honderden onbewezen, vaak zelfs volstrekt absurde middeltjes en opvattingen in de geneeskunde zo populair zijn en blijven. Dit ondanks tal van studies die, allen samengenomen, onweerlegbaar aantonen dat er hoogstens van een placebo-effect sprake kan zijn.

Een tipje van de sluier:
Het menselijk brein is door evolutie niet ontworpen om onmiddellijk en moeiteloos te begrijpen wat de kracht is van wetenschappelijk onderzoek dat dubbelblind, gerandomiseerd, placebogecontroleerd en statistisch verantwoord is uitgevoerd. Die strenge criteria zijn de voorbije decennia op scherp gesteld om te vermijden dat onze subjectieve opvattingen hoger worden ingeschat dan de resultaten van objectieve studies. Mensen zijn er nu eenmaal van overtuigd dat iets waarvan ze denken het zelf te hebben ervaren, een veel groter waarheidsgehalte heeft dan om het even welke studie. Ook als zo'n studie ruim tien jaar in beslag nam, gepubliceerd is in een wetenschappelijk toptijdschrift en bevestigd wordt door meerdere vervolgstudies. Iedereen die zich ooit kritisch opstelde tegenover het alternatieve geloof kent deze repliek: “Ik nam een alternatief middeltje, en mijn klacht was verdwenen. Hoeveel meer bewijs wil je nog?” Het is zo goed als onmogelijk om aan zo iemand uit te leggen dat subjectief, anekdotisch bewijsmateriaal niet opweegt tegen wetenschappelijk correct uitgevoerde studies. Hoe slimmer zo’n believer is, hoe moeilijker de discussie. Slimme en hoger opgeleide mensen (zoals artsen!) zijn namelijk beter in staat om deze opvattingen die ze zich om onverstandige redenen eigen maakten, te verdedigen op een voor zichzelf bevredigende manier.

Waarom zijn er artsen die geloven in alternatieve geneeswijzen?
Artsen, zoals nagenoeg iedereen, zijn óók vatbaar voor bijgeloof. Zoals de consument die een alternatief middeltje neemt een verband legt tussen een vermeende oorzaak en een denkbeeldig gevolg, zo ook legt de arts een irreëel verband tussen zijn alternatief voorschrijfgedrag en de positieve feedback die hij van het merendeel van zijn patiënten krijgt.

Kom naar deze prikkelende dag over bijgeloof en geneeskunde! Laat uzelf op de proef stellen en ontdek hoe bijgelovig u bent én hoe u zich er tegen kunt wapenen.


EXTRA: Spectaculaire magische demonstraties!

Comedian-Mentalist Gili (aka Lieven Gheysen) kan zijn vijf zintuigen zó goed gebruiken dat het lijkt alsof hij een zesde zintuig heeft: dat is het vak dat mentalist Gili tot een ware kunst wist te verheffen en waarmee hij vermeende paragnosten en helderzienden liefdevol belachelijk maakt. De media pikt gretig in op de kruistocht die Gili voert jegens allerhande zelfverklaarde paragnosten en helderzienden. Zijn opmerkelijke TV-passages in Comedy Casino (Canvas), Villa Vanthilt, Peter Live en vooral de wekelijkse rubriek in De Laatste Show (één), deden heel wat stof opwaaien, niet het minst in de paranormale wereld.

Ook Nederland valt voor de charmes van deze maatschappelijk geëngageerde mentalist. Spraakmakende interviews in dagbladen als Het Algemeen Dagblad, NRC.Next en Trouw loodsten Gili in drukbekeken TV-passages bij Pauw en Witteman en De Wereld Draait door (VARA). Na shows op Amsterdam Comedy Festival en Lowlands, dook Gili ook op in de Nederlandse theaters met zijn theatershow “Iedereen Paranormaal”.

Maar ook buiten de Benelux breekt Gili potten. Begin 2009 schitterde Gili in het TV-programma “Le Plus Grand Cabaret Du Monde” op France2. Deze populaire Franse TV-show haalde méér dan 10 miljoen kijkers. Nadien bleek ook de Gili-compilatie van het Magisch Vierkant op YouTube een waanzinnig succes: Frankrijk, Zwitserland en Canada gingen voor de bijl!

Gili is de nummer 1 in de wereld om geloof aan bijgeloof stevig op de proef te stellen. Maak het mee!



PROGRAMMA

  • 08.30 Ontvangst
  • 09.30-09.40 Opening: Is iedereen bijgelovig?
    Velen – vooral wetenschappelijk geschoolde mensen – zijn van mening niet vatbaar te zijn voor bijgeloof. Men denkt dan aan ladders waaronder men niet mag lopen, het getal dertien dat ongeluk brengt, enz. Maar bijgeloof is vaak veel gesofisticeerder dan dat. We verdedigen de stelling dat de menselijke psychologische vermogens vrijwel onvermijdelijk tot overtuigingen leiden die de basiskenmerken van bijgeloof vertonen. Bij uitstek de geneeskunde is hier kwetsbaar voor, aangezien ze vaak terugvalt op anekdotische ervaringen; op getuigenissen die positieve of negatieve feedback naar voren brengen, enz. Dit kan aanleiding geven tot het leggen van valse causale verbanden; het zien van onbestaande patronen e.d. (i.e. basiskenmerken van wat bijgeloof betekent). We gaan in op de belangrijkste historische en hedendaagse experimentele studies over bijgeloof.
  • 09.40-10.15 Foute causaliteit
    De mens is snel geneigd oorzakelijke verbanden te zien waar die niet zijn. Dit leidt tot misattributies en het foutief aannemen van – vermeende – causaliteit. Hoe werkt dit en hoe kan een arts zich hiertegen wapenen? We illustreren dit met historische en actuele voorbeelden, e.g. aderlatingen, homeopathie e.a. We gaan dieper in op studies uit logica en wetenschapsfilosofie omtrent de vraag wat causaliteit precies betekent (met als startpunt de problematisering ervan door de achttiende-eeuwse filosoof David Hume). Ook hedendaagse studies uit perceptiepsychologie en cognitieve wetenschappen komen aan bod, omdat ze een goed inzicht bieden in de wijze waarop het brein reële én vermeende causale verbanden legt.
  • 10.15-11.00 Denkbeeldige patronen
    Het menselijk brein is erg goed in het zien van patronen, maar hierdoor worden ook snel patronen gezien of aangenomen die er helemaal niet zijn. We illustreren dit met historische en actuele voorbeelden, e.g. discussies omtrent zogenaamde kankerclusters; zin en onzin van vitaminesupplementen; hormonale behandelingen e.a. We bespreken voorbeelden die illustreren wat het belang is van statistische studies en meta-analyses om duidelijk te maken hoe men valse van reële patronen kan onderscheiden. We verwijzen naar wat de Britse arts en onderzoeker Ben Goldacre "Bad Farma" noemt en plaatsen de problematiek in het bredere kader van wetenschap versus pseudowetenschap.
  • 11.00-11.30 Pauze
  • 11.30-12:15 Magisch denken
    Magisch denken is de overtuiging dat ideeën, gedachten, acties en woorden, of het gebruik van symbolen de loop van de gebeurtenissen in de materiële wereld kunnen beïnvloeden. In psychologische zin bedoelt men er het dwangmatige geloof van een persoon mee, dat zijn gedachten, woorden of handelingen een bepaalde gebeurtenis kunnen oproepen of verhinderen, waarbij algemeen geldende regels voor oorzaak en gevolg genegeerd worden. Ook in de geneeskunde ligt dit voortdurend op de loer. We illustreren dit alles zowel met historische als actuele voorbeelden. In het bijzonder gaan we in op ziektebeelden die door micro-organismen worden veroorzaakt, maar die vóór het wetenschappelijk besef daarvan een ondoorgrondelijk karakter hadden (valse opvattingen over oorzaken en behandeling van bv. de pest; de casus Ignaz Semmelweis; inzichten omtrent zogenaamde sham-operaties e.a.).
  • 12.15-13:00 De kracht van suggestie
    Zowel artsen als patiënten zijn zeer gevoelig voor suggestie (en kunnen elkaar hierin versterken). We analyseren hoe deze dynamiek functioneert, illustreren met actuele en historische voorbeelden en bespreken de mogelijkheden hoe ons ertegen te wapenen. We gaan in het bijzonder in op het placebo- en nocebo-effect. Iedereen is vertrouwd met deze termen, maar duidelijkheid over hun betekenis is er niet. We gaan in op recente wetenschappelijke en filosofische inzichten hieromtrent en bespreken de vraag hoe men het placebo-effect kan aanwenden. Ook hypnose komt aan bod. Velen, ook medici, blijken zeer uiteenlopende opvattingen te hebben over wat hypnose is en niet is. We bespreken de wetenschappelijk betrouwbare inzichten hieromtrent, gaan na wat de "urban legends" erover zijn en analyseren de vraag of het zinvol is hypnose aan te wenden (bv. bij pijnbehandeling).
  • 13.00-14.00 Lunch
  • 14.00-14.45 Over sjamanisme en bezweringen
    Sjamanisme is het (geloof in het) manipuleren van bovennatuurlijke machten door een sjamaan die contact kan maken met geesten en de geestenwereld, veelal om op die manier door geesten veroorzaakte ziektes te genezen. Ook in de Westerse wereld kennen we dit soort fenomenen zoals nog relatief recent in de persoon van Jomanda. Waarom kunnen patiënten hier gevoelig voor zijn en hoe kan een arts dit het best tegemoet treden? Op sociologisch niveau: hoe kunnen we begrijpen dat ook in onze hedendaagse samenleving, waarin wetenschap een dominante positie inneemt, zeer veel mensen nog steeds geloof hechten aan het ongeloofwaardige? (zogenaamde mediums lokken vaak duizenden tot tienduizenden mensen naar hun lezingen en "performances").
  • 14.45-15.30 Over absurde opvattingen en therapieën
    Absurde opvattingen en therapieën komen in de geneeskunde veel voor; critici spreken dan over pseudogeneeskunde of kwakzalverij, de "believers" hebben het liever over zogenaamde alternatieve of complementaire geneeskunde. Artsen, zoals iedereen, zijn óók vatbaar voor bijgeloof. Zoals de consument die een alternatief middeltje neemt een verband legt tussen een vermeende oorzaak en een denkbeeldig gevolg, zo ook kan de arts ongewild een irreëel verband leggen tussen zijn alternatief voorschrijfgedrag en de positieve feedback die hij van het merendeel van zijn patiënten krijgt. Hoe werkt dit fenomeen en hoe kan een arts hiermee het best omgaan? Eén en ander wordt medisch geïllustreerd, zowel met historische als met actuele voorbeelden. De inzichten die tot hiertoe in de studiedag zijn naar voren gebracht, komen hier samen in de bespreking van enkele voorbeelden (acupunctuur, homeopathie e.a.). Een demonstratie van een "Filipijnse operatie" zal de rol van perceptuele misleiding illustreren.
  • 15.30-16.00 pauze
  • 16.00-17.00 De rol van essentialistisch denken
    Essentialisme is de opvatting dat dingen een – op zichzelf onwaarneembare - essentie hebben. Zo kunnen bv. bijzondere – maar niet bestaande - eigenschappen of waarden worden toegekend aan voorwerpen of handelingen. Essentialistisch denken speelt een grote rol in religie, cf. de medische krachten die men aan zogenaamde relieken toekent, maar ook in diverse vormen van "alternatieve" geneeskunde (bv. het verdunningsgeloof in homeopathie: de "essentie" van de oorspronkelijke stof zou bewaard blijven). Studies in ontwikkelingspsychologie tonen aan dat kinderen de wereld – zowel de fysische als biologische realiteit – essentialistisch benaderen. Dit heeft ook effecten op het "spontane" denken over ziekte en gezondheid. We gaan na hoe essentialistisch denken een rol kan spelen in de moderne geneeskunde en illustreren met historische en actuele voorbeelden.
  • 17.00 Afsluiting en evaluatie